केस गळणे थांबवण्यासाठी उपाय – Hair Loss Remedies and Treatment Explained in Marathi

प्रत्येक व्यक्तीच्या डोक्यावर साधारणतः ८०,000 ते १,२०,000 केस असतात. दररोज ५० ते १०० केस गळणे पूर्णपणे सामान्य आहे. हे जुने केस गळतात आणि त्यांच्या जागी नवीन केस येतात, ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे जी सतत सुरू असते.
मात्र जेव्हा:

• दररोज १०० पेक्षा जास्त केस गळतात
• गळणाऱ्या केसांच्या जागी नवीन केस येत नाहीत
• डोक्यावर टक्कल दिसू लागते किंवा केस पातळ होतात
• सकाळी उठल्यावर उशावर भरपूर केस दिसतात

…तेव्हा ती एक समस्या बनते आणि उपाय शोधणे आवश्यक ठरते.

केस गळण्यावर प्रभावी उपाय करण्यासाठी आधी केस का गळतात हे समजणे आवश्यक आहे. कारण ओळखल्याशिवाय केलेला उपाय निष्फळ ठरतो.

१. अनुवंशिकता (Androgenetic Alopecia)

केस गळतीचे सर्वात सामान्य कारण म्हणजे अनुवंशिक टक्कल (Male/Female Pattern Baldness). यात DHT (Dihydrotestosterone) या हार्मोनमुळे केसांच्या फोलिकल्सचा आकार हळूहळू कमी होतो. हे पुरुषांमध्ये कपाळावरून सुरू होते, तर स्त्रियांमध्ये मधल्या भागातून केस विरळ होतात.

२. हार्मोन्सचे असंतुलन

थायरॉईड (हायपो किंवा हायपरथायरॉईडिझम) हे केस गळतीचे एक महत्त्वाचे कारण आहे
PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) असलेल्या स्त्रियांमध्ये अँड्रोजनचे प्रमाण जास्त असल्याने केस गळतात
प्रसूतीनंतर (Postpartum Hair Loss) बाळंतपणानंतर हार्मोन्स बदलल्यामुळे साधारण ३-६ महिन्यांत जास्त केस गळतात

३. पोषक तत्वांची कमतरता

लोह (Iron) कमतरता, भारतीय महिलांमध्ये हे अत्यंत सामान्य आहे
व्हिटॅमिन B12 कमतरता, शाकाहारींमध्ये जास्त प्रमाणात आढळते
व्हिटॅमिन D कमतरता, केसांच्या फोलिकल्सच्या वाढीसाठी आवश्यक
झिंक आणि बायोटिन कमतरता

४. मानसिक ताण (Stress)

तीव्र मानसिक ताण, शोक किंवा मोठ्या आजारानंतर Telogen Effluvium होतो. यात एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात केस गळतात. हे सहसा ३-४ महिन्यांनंतर स्वतःच कमी होते.

५. बुरशीजन्य किंवा त्वचेचे आजार

Tinea Capitis (बुरशीजन्य संसर्ग), यात टाळूवर गोल गोल जागी केस गळतात
Alopecia Areata, स्वयंप्रतिकारशक्तीमुळे होणारी गोल पांढरी टक्कल

६. चुकीच्या सवयी

जास्त उष्णतेचे हेअर स्टायलिंग साधने वापरणे
घट्ट चोटी किंवा बन बांधणे (Traction Alopecia)
रासायनिक हेअर ट्रीटमेंट (केमिकल स्ट्रेटनिंग, कलरिंग)
अपुरी झोप

• नारळाचं तेल (Coconut oil) केस गळती थांबवण्यासाठी अतिशय गुणकारी आहे. जर केसांना नारळाच्या तेलाने मसाज केला तर प्रथिनांची क्षती रोखली जाते तसेच केस मऊ आणि सतेज होण्यास मदत होते. नारळाचे दूध डोक्यावर चोळल्यानेही असेच चांगले परिणाम दिसून येतात.
• केसांना कांद्याचा रस (onion juice) लावला तरी केसांच्या वाढीस मदत होते आणि पर्यायाने टक्कल कमी होण्यास मदत होते.
• मेथी (fenugreek) वाटून तिची पाण्यात पेस्ट केली आणि ती केसांना लावली तरी केस गळणे कमी होण्यास मदत होते.
• बीट आणि मेंदी (Beetroot and henna) पावडर ह्यांना एकत्र पाण्यात कालवून, त्यांची पेस्ट केसाला लावल्यास केस गळने कमी होते.
• कोरफड (aloe vera gel) केसांचे गळणे थांबवण्यासाठी अतिशय परिणामकारक आहे. कोरफडीचा गर केसाला लावल्यास केस गळणे थांबते तसेच केसांची वाढ होण्यास मदत होते आणि केस मऊ आणि मजबूत होतात.
• आवळ्याची पावडर आणि लिंबाचा रस (amla powder, lemon juice) डोक्याला लावल्यास केस गळण्याचे प्रमाण कमी होते तसेच केसांना चमक येते.
• रोजमेरीचे तेल (rosemary oil) केसांना लावल्यास केस गळणे कमी होते.
• शरीरातील लोहाचे प्रमाण कमी असल्यास केस गळण्याची समस्या उद्भवू शकते. त्यामुळे केस गळण्यावरील एक परिणामकारी उपाय म्हणजे लोहयुक्त पदार्थांचे (iron-rich foods) सेवन करणे.

केस गळणे कमी करण्यासाठी केसांची व्यवस्थित निगा राखणे महत्वाचे ठरते. डोक्याला नियमितपणे तेलाचा मसाज करणे, नियमितपणे केस धुणे आणि केसांवर रासायनिक पदार्थांचा वापर कमी करणे ह्या गोष्टी केसांचे सौंदर्य अबाधित ठेवण्यास पूरक ठरतात. नियमित व्यायाम आणि योग्य आहार ह्यामुळे हार्मोन्सचे संतुलन राहण्यास मदत होते, ज्यामुळे केस आणि त्वचा ह्यांचे आरोग्य उत्तम राहते.

जर टक्कल पाडण्याचे कारण अनुवंशिक असेल, तर घरगुती उपाय किंवा औषधांचा फारसा परिणाम होत नाही. इतर करणांमुळे उद्भवणार्‍या केसांच्या समस्यांवर मात्र वर दिलेले घरगुती उपाय नक्कीच चांगला परिणाम साधू शकतात. परंतू केसांचे गळणे जर इतर कोणत्या आजाराममुळे होत असेल, खूप जास्त प्रमाणात होत असेल किंवा घरगुती उपाय करूनही आटोक्यात येत नसेल, तर वैद्यकीय सल्ला घेणेच योग्य ठरेल. पुढे पाहूया केस गळणे थांबवण्यासाठीचे काही औषधोपचार

केस गळती बऱ्याचदा आतून होते — आहारातील पोषण कमतरता ही एक अत्यंत सामान्य आणि उपचार करण्यायोग्य कारण आहे.

महत्त्वाचे: जर तुम्हाला केस गळतीसोबत थकवा, फिकटपणा, थंडी जास्त वाजणे यांसारखी लक्षणे असतील तर रक्त तपासणी (Iron, B12, Vitamin D, Thyroid) करणे आवश्यक आहे.

• मिझोथेरपी (Mesotherapy) हा केस गळण्याच्या समस्येवरील एक उत्तम उपाय आहे, ज्या मध्ये, डोक्यावरील त्वचेला जीवनसत्वांचा पुरवठा केला जातो व तेथील रक्ताभिसरण सुधारते, ज्यामुळे, केस गळणे थांबते आणि केसांच्या वाढीस मदत होते.
• रिजेनेरा ऍक्टिवा (Regenera Activa) ही केसा गळणे थांबवण्यावरील एक नवीन उपचार पद्धती आहे, मूलपेशी, वाढीचे घटक (stem cells, growth factors) व progenitor cells डोक्यावरी त्वचेत घातल्या जातात. केसांच्या वाढीसाठी ह्या उपचाराचा चांगला उपयोग होतो.
• प्लेटलेट रिच प्लास्मा थेरपी (Platelet-rich plasma therapy) ह्या वैद्यकीय उपचारामधे रक्तातील प्लेटलेट रिच प्लास्मा काढून घेऊन तो डोक्यावरील टक्कल पाडलेल्या भागावरील त्वचेत घातला जातो, ज्यामुळे केस वाढण्यास आणि पर्यायाने टक्कल कमी होण्यास मदत होते.
• नॅनो फॅट ग्राफ्टिंग (Nano fat grafting for hair restoration) ह्या उपचार पद्धतीमध्ये,स्वतःच्या चरबी च्या पेषींवर प्रक्रिया करून त्या डोक्याच्या त्वचेमद्धे घातल्या जातात.
• लो लेवल लेजर लाईट थेरपी (low level laser light therapy) हा देखील केस गळणे कमी करण्यासाठी एक उत्तम उपाय ठरतो. अनुवंशिक कारणांनी पडलेले टक्कल देखील ह्या उपायाद्वारे कमी करता येते आणि हा उपचार केल्यास केसांची घनता वाढते.
• मिनोक्सीडील व फिनास्टेराईड (Minoxidil and Finasteride) ही केस गळणे थांबवण्यासाठी ची एफ डी ए (FDA-approved) प्रमाणित औषढे आहेत. ह्यातील कोणते औषध तुम्हाला गुणकारी ठरेल, त्याची मात्रा काय असावी व ते किती काळ घ्यावे हे त्या क्षेत्रातील तज्ञच सांगू शकेल.
• केसांचे प्रत्यारोपण (hair transplant) हा वाढत जाणार्‍या टाकलावरचा एक उत्तम उपाय ठरू शकतो. ह्या उपचार पद्धतीमध्ये, एका भागावरचे केस काढून, टक्कल पडलेल्या भागावर त्यांचे रोपण केले जाते. केस प्रत्यारोपणाच्या प्रक्रीये मध्ये अतीव वेदना होत असल्याने, त्या थोड्या सुसह्य होण्याच्या दृष्टीने उपाषामकाचा वापर केला जातो.

खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे असल्यास त्वरित HairMD मधील तज्ञांशी संपर्क करा:

• दररोज १०० पेक्षा जास्त केस गळत असल्यास
• १-२ महिन्यांत अचानक खूप जास्त केस गळणे सुरू झाल्यास
• डोक्यावर गोल किंवा अनियमित आकाराच्या टक्कल जागा असल्यास
• केस गळतीसोबत खाज, लालसरपणा किंवा खवले असल्यास
• महिला असल्यास आणि केस मधून विरळ होत असल्यास
• घरगुती उपाय ३-४ महिने करूनही फरक नसल्यास
• केस गळतीसोबत थकवा, वजन वाढणे/कमी होणे असल्यास (थायरॉईडची लक्षणे)
• तुम्हाला Alopecia Areata असल्याचा संशय असल्यास